Kościół parafialny w Komajach
Komaje w swojej historii znajdowały się w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego, poprzez Imperium Rosyjskie, po II Rzeczpospolitą, a obecnie leżą w Białorusi. Świadkami tych dziejów są zarówno kamienny krzyż przy rynku, jak i kościół parafialny zbudowany w XVII w.
Miasteczko Komaje
Komaje po raz pierwszy pojawiają się w źródłach pisanych na początku XVI w. jako własność kniazia Gleba Jurijewicza Prońskiego (zm. 1513). Jego wnuk, Aleksander Proński (zm. 1595/96), kasztelan trocki, sprzedał (1592) Komaje Janowi Rudominie Dusiackiemu (ok. 1543–1621) wojskiemu brasławskiemu i deputatowi Trybunału Litewskiego (najwyższego sądu w Wielkim Księstwie Litewskim). Od połowy XVI w. miejscowość określano jako miasteczko i znajdowało się ono w powiecie oszmiańskim, w województwie wileńskim Wielkiego Księstwa Litewskiego. Z tego czasu pochodzi stojący przy rynku w Komajach, w pobliżu kościoła, kamienny krzyż wysokości 2,5 m, z krótkimi ramionami poprzecznymi i niszą na krucyfiks.
W czasach zaborów Komaje leżały w powiecie święciańskim guberni wileńskiej Imperium Rosyjskiego. W okresie II Rzeczypospolitej należały do powiatu święciańskiego w województwie wileńskim. Obecnie to wieś na Białorusi, w rejonie postawskim obwodu witebskiego.
Krótka historia kościoła
Architekturę kościoła w Komajach, jako bardzo interesujący przykład tzw. gotyku nowożytnego, należy rozpatrywać w kręgu budowli XVI–XVII w., w których można odnaleźć przejawy gotyckiej tradycji budowlanej. Świątynia została ufundowana 6 czerwca 1606 r. przez ówczesnego właściciela osady, Jana Rudominę Dusiackiego. Prawdopodobnie najpierw zbudowano mały drewniany kościółek. Według legendy nowy kościół został zbudowany na fundamentach starej świątyni ariańskiej. Zachowany kamienny kościół z dwiema masywnymi wieżami flankującymi główną fasadę, został zbudowany znacznie później (1628). Początkowo kościół miał trzy nawy przykryte sklepieniami na czterech filarach. Obecnie sklepienia zachowały się jedynie w prezbiterium, absydzie i zakrystii.
Na pierwotne wyposażenie kościoła składały się cztery drewniane ołtarze boczne oraz ołtarz główny z kopią cudownego obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. W 1643 r. syn fundatora, Piotr Rudomina-Dusiacki (zm. 1649), kasztelan smoleński, założył szpital przy kościele.
Przebudowy świątyni
W czasie wojny moskiewskiej 1654–1667 kościół został spalony, a w pożarze zniszczeniu uległy sklepienia, prawdopodobnie uszkodzone zostały także szczyt elewacji i filary podtrzymujące sklepienia. Po zakończeniu wojny kościół został szybko odbudowany (1668).
Podczas prac renowacyjnych rozebrano filary, a zamiast uszkodzonych sklepień korpus nawowy przykryto płaskim, drewnianym stropem. Nawet współcześnie można jednak zobaczyć resztki żeber zniszczonych gotyckich sklepień.
Na początku XVIII w., podczas trzeciej wojny północnej (1700–1721), Szwedzi ostrzelali kościół. Podczas kolejnej renowacji świątyni w jej ściany zostały wmurowane szwedzkie kule armatnie.
Wyposażenie kościoła
Do 1668 r. w świątyni znajdowały się trzy tymczasowe ołtarze, jakie pomiędzy rokiem 1669 a 1673 zostały zastąpione drewnianymi, rzeźbionymi ołtarzami, które przetrwały do dziś. W ołtarzu głównym znajduje się cudowny obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem wykonany w pierwszej tercji XVII w.
Sklepienia prezbiterium ozdabia polichromia wykonana w latach 1726–1736. Pod koniec XVIII w. w kościele zainstalowano organy, jedne z najstarszych na współczesnej Białorusi.
Ściany i sklepienia kaplicy pokryte są malowidłami z połowy XIX w. Jest prawdopodobne, że pod koniec XIX w. w dekoracji kościoła uczestniczył znany na Litwie artysta, Alfred Izydor Römer (1832–1897). Od 1874 r. Römer mieszkał i pracował blisko Komajów, w majątku Karolinowo (biał. Каралінова) należącym do jego żony, Wandy Sulistrowskiej (1853–1897).
W kościele, w pobliżu lewego ołtarza bocznego, na ścianie można zobaczyć duży obraz „Chrystus i sierota”, który artysta podarował w 1897 r. Jest to jeden z dwóch dużych obrazów Römera o tematyce sakralnej, jakie można dziś zobaczyć na Białorusi (drugi, namalowany w 1894 r., znany jako „Pińska Madonna”, znajduje się w kościele katedralnym w Pińsku).
Kaplica i krypta Sulistrowskich i Kociełłów
W 1716 r. Komaje kupił Krzysztof Franciszek Sulistrowski (ok. 1665–1737), chorąży oszmiański. W 1778 r. kościół otrzymał nową fundację od rodów Sulistrowskich-Wojnów i Koсiełłów na budowę kaplicy. Dobudowano ją w następnym roku po prawej stronie wraz z kryptą, kamiennym chórem i osobnym wejściem od strony podwórza. Wewnątrz kaplicy umieszczono (1779) ołtarz pod wezwaniem Opieki Najświętszej Marii Panny i św. Józefa. W krypcie zaś znajdują się pochówki miejscowej szlachty.
Muzyk Bronisław Rutkowski i Komaje
W Komajach urodził się przyszły słynny organista, dyrygent i pedagog Bronisław Rutkowski (1898–1964). Uczestnik powstania warszawskiego, po wojnie profesor i późniejszy rektor (1944–1964) ówczesnej Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Krakowie (ob. Akademia Muzyczna im. Krzysztofa Pendereckiego), wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego i kierownik artystyczny Filharmonii Krakowskiej. Kiedy słynny artysta przyjeżdżał do swojej małej ojczyzny w Komajach, zawsze grał w kościele na organach. Od 2014 r. plac przed kościołem nosi imię Bronisława Rutkowskiego.
Wadzim Glinnik
